Lịch sử tết đoan ngọ

      122

Hằng năm cứ mang lại ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch dân ta lại tổ chức ăn tết Đoan Ngọ. Dưới đó là những câu chuyện thú vị về dịp nghỉ lễ truyền thống này.

Bạn đang xem: Lịch sử tết đoan ngọ

Ca dao xưa có câu: “Tháng bốn đong đậu nấu chè; Ăn đầu năm mới Đoan Ngọ trở về tháng năm”.

Tết Đoan Ngọ hoặc đầu năm mới Đoan Dương (ngày mùng 5 mon 5 âm lịch) là một trong những ngày tết truyền thống không thể thiếu tại một trong những nước như Trung Quốc, Hồng Kông, Đài Loan, Triều Tiên, Nhật bạn dạng và Việt Nam...

Tết Đoan Ngọ là gì?

Ngày tết Đoan Ngọ tồn tại từ rất lâu trong văn hóa truyền thống dân gian phương Đông và bao gồm nhiều tác động đến văn hóa truyền thống sinh hoạt của tín đồ dân bản địa.

"Đoan" tức thị mở đầu, "ngọ" là chỉ canh giờ - khoảng thời gian từ 11 giờ đồng hồ trưa cho tới chớm 1 giờ đồng hồ chiều. Đoan ngọ là thời gian mặt trời bắt đầu có khoảng cách ngắn nhất - ở sát trái khu đất nhất, trùng với ngày hè chí. Vì vậy Tết Đoan Ngọ còn được gọi là Tết Đoan Dương. Theo triết lý y học phương Đông thì hỏa khí (thuộc dương) của trời đất và trong cơ thể của nhỏ người trong ngày Đoan ngọ đều lên tới tột bậc.

Người Việt Nam có cách gọi khác Tết Đoan Ngọ là Tết giết thịt sâu bọ, là ngày phát hễ bắt sâu bọ, tiêu diệt bớt các loài gây hại cho cây xanh trên cánh đồng, trong đó nhiều loài sâu rất có thể ăn được và chúng được xem như là chất ngã dưỡng.

Truyền thuyết về đầu năm mới Đoan Ngọ - ngày mùng 5 tháng năm - được lưu lại truyền khác biệt ở những nước phương Đông, nội dung bài viết này chỉ giới thiệu về bắt đầu phong tục và đông đảo nét văn hóa truyền thống lâu đời cơ bạn dạng của ngày đầu năm mới Đoan Ngọ trong văn hóa truyền thống lâu đời Trung Hoa cùng Việt Nam.

*
lễ hội đua thuyền dragon vào lễ tết Đoan Ngọ làm việc Hong Kong. (Wikipedia - CC BY-SA 3.0)

Tết Đoan Ngọ trong văn hóa truyền thống cuội nguồn Trung Hoa

Theo giải thích của học trả Chu Xử vào sách “Phong Thổ Ký” thì tết Đoan Ngọ nói một cách khác là Tết Đoan Dương. Đoan Ngọ là bắt đầu giữa trưa (Đoan: mở đầu, Ngọ: thân trưa). Còn Dương là khía cạnh trời, là khí dương; Đoan Dương gồm nghĩa là bắt đầu lúc khí dương sẽ thịnh. Ở Trung Quốc, thời phái nam Bắc triều, tết Đoan Ngọ còn gọi là Dục Lan tiết. Lan có nghĩa là “túi đựng tên, dáng vẻ của nó gần giống như một chiếc hộp gỗ”. 

Đến thời đơn vị Minh, bùa trừ ngũ độc (Ngũ độc phù) đã trở thành vật trang sức đẹp khá phổ biến của phụ nữ, được ấn trên một số trong những vật như trâm tải tóc, vòng đeo tay, đeo cổ, quạt… Một học đưa thời bấy giờ là Trầm Bảng chép: “Thời trước, thanh nữ thường vẽ hình bé rết (Ngô công), rắn (Xà), trườn cạp (Hiết), rắn mối (Bích hổ), cóc (Thiềm thừ) trên số đông cây mộc đào call là ngũ độc phù và tải trên đầu có tác dụng trâm (Thoa)…” - vào thời điểm Tết Đoan Ngọ (Trích Uyển Thự Tạp ký, quyển 17, bạn dạng in năm 1593). 

*
“Thời trước, đàn bà thường vẽ hình con rết (Ngô công), rắn (Xà), bò cạp (Hiết), thằn lằn (Bích hổ), cóc (Thiềm thừ) trên những cây mộc đào điện thoại tư vấn là ngũ độc phù và cài trên đầu làm cho trâm (Thoa)…” (ntdtv.com)

Vào cuối thời Chiến Quốc, truyền thuyết thần thoại về đầu năm Đoan Ngọ lại gắn sát với giai thoại về một vị đại thần nước Sở là tạ thế Nguyên. Ông là vị trung thần của Sở quốc với cũng là 1 trong những thi nhân, danh nhân văn hóa nổi tiếng. Tương truyền tắt thở Nguyên là người sáng tác bài thơ "Ly tao" (thuộc thể nhiều loại Sở từ) danh tiếng trong văn hóa truyền thống lịch sử Trung Hoa, mô tả tâm trạng bi lụy trước thực trạng tổ quốc suy vong.

Do trước kia từng khảng khái chính trực can chống Sở Hoài Vương đề nghị đến cuối đời, ông lại bị vua Tương vương (người nối ngôi Sở Hoài Vương) đày ra Giang nam (phía phái nam sông Dương Tử). Mệnh chung Nguyên thất chí, tự cho doanh nghiệp là fan trong sống ở thời đục, cả ngày ca hát như tín đồ điên, làm bài phú “Hoài Sa” rồi ôm một phiến đá, gieo mình xuống sông Mịch La trường đoản cú tử.

Theo thần thoại cổ xưa này, hàng năm, vào trong ngày mồng 5 tháng 5 âm lịch, người trung hoa xưa thường tổ chức triển khai lễ đầu năm mới Đoan Ngọ để vinh danh và tưởng niệm về phẩm đức, năng lực và dòng chết bi ai của qua đời Nguyên.

Mặc dù hầu hết các học trả thời đó đến rằng nguồn gốc của lễ tiết này có “liên quan” đến việc tưởng niệm vị trung thần - thi hào khét tiếng của nước Sở là mệnh chung Nguyên, mặc dù các sử gia china đương thời không thể đưa ra được những tứ liệu cụ thể để chứng minh cho “sự liên quan” này.

Ngay trong “Sử ký” của tứ Mã Thiên (145 – 86 TCN), công trình được xem là thành tựu mau chóng nhất, ghi chép đầy đủ nhất về lịch sử hào hùng văn hóa china cổ đại (suốt 2000 năm từ thời Hoàng Đế đến đời Hán Vũ Đế), cũng hoàn toàn không khẳng định được rõ thời hạn tự trầm mình của mệnh chung Nguyên là vào ngày, mon nào. Tính đến nay, đầy đủ ghi chép của tư Mã Thiên vào “Khuất Nguyên liệt truyện” (Sử ký) chỉ nên những tứ liệu được tích lũy từ vào dân gian...

*
Bánh tro - món ăn luôn luôn phải có trong thời gian tết Đoan Ngọ.

Dân chúng hết thảy đều vui mừng và biết ơn Đôi Truân, định kéo nhau tới thi lễ cảm tạ thì mới có thể hay ông lão đã biến đi đâu mất tự khi nào. Để tưởng niệm công đức của ông lão và thể hiện nét xinh trong truyền thống lịch sử sản xuất nông nghiệp, bảo đảm mùa màng, dân bọn chúng bèn đánh tên cho ngày này là ngày “Tết thịt sâu bọ”. Có người gọi nó là “Tết Đoan Ngọ” vì giờ cúng hay được cử hành vào thân giờ Ngọ.

Những nghi thức thường nhìn thấy trong ngày này ở Việt Nam

Ở Việt Nam, tết Đoan Ngọ hay có cách gọi khác là “Tết giết mổ sâu bọ” thường gắn sát với nghi tiết thờ cúng tổ tiên. Xét theo nông lịch, đây cũng là tiến trình chuyển mùa, gửi tiết, dịch bệnh dễ phát sinh nên vào trong ngày này. Dân gian có rất nhiều tập tục trừ trùng, chống bệnh.

Hiện ở một số trong những làng quê nước ta vẫn còn duy trì nếp xưa, rất coi trọng ngày đầu năm này. Sau đầu năm Nguyên Đán, có lẽ “Tết làm thịt sâu bọ” là dòng tết đoàn tụ đầm ấm nhất và có rất nhiều tục lệ gắn kết với đời sống của fan dân… do vậy nhỏ cháu người việt nam dù bận bịu làm ăn xa xôi cho mấy cũng nỗ lực thu xếp để trở về nhà vào cơ hội này.

Vào ngày tết Đoan Ngọ, cả xóm quê sôi động hẳn lên, nhà nào cũng dậy trường đoản cú sớm sẵn sàng phẩm đồ dùng cúng ông cha và trái cây là thứ đồ dùng cúng cần yếu thiếu. Người ta quan niệm rằng, đó là thời điểm quả trên cây, lá trên cành ban đầu đơm hoa kết trái và cúng thánh sư để muốn một vụ mùa bội thu.

Sau lễ bái là những tục lệ giết sâu bọ. Các bạn quây quần ăn những vật dụng quả chua, rượu nếp, bánh tro… để tiêu diệt “sâu bọ”, xua xua đuổi hết dịch tật…

*
quanh đó bánh tro, rượu nếp cũng là 1 món ăn đặc thù của lễ Tết diệt sâu bọ. (Wikipedia)

Trong văn hóa truyền thống lịch sử của fan Việt, ý niệm và tập tục “Giết sâu bọ” cũng được bộc lộ hết sức đa dạng mẫu mã và thú vị. Theo phong tục dân gian, sáng sủa sớm ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, ngay lúc thức dậy, súc miệng ngừng là bắt buộc giết sâu bọ ngay. Ở miền Bắc, trong đợt này mỗi người ăn ít nhất một đĩa cơm rượu nếp. Sau đó ăn một bát thạch, rồi cho ăn những trái cây tất cả vị chua như mận, muỗm, sấu, đào, v.v. Bạn ta giảng nghĩa cho dòng sự "giết sâu bọ" này như sau:

Thường là vào phần nhiều ngày này, bọn sâu bọ ngơi nghỉ bụng bên dưới ngoi lên bụng trên. Ăn rượu nếp vào cho chúng say. Kế tiếp ăn tiếp phần lớn trái cây vào làm cho chúng chết. Mỗi hoa quả đều là 1 trong những vị thuốc làm thịt sâu bọ. Vày trong đông y, thuốc Nam cũng tương tự thuốc Bắc, các vị thuốc đa phần đều đem ở loài thảo mộc, những trái là kết tinh của loài thảo mộc đến nên có rất nhiều thuộc tính giết mổ được sâu bọ.

Xem thêm: Công Chúa Mặt Trăng Tập 3 /P1, Công Chúa Mặt Trăng (Tập 3): Cress

Khi xưa, tín đồ ta coi trọng nghi thức “giết sâu bọ” lắm! Dân gian vốn quan niệm rằng: trong thời gian ngày này, các loài sâu bọ hầu hết hoảng hốt, sợ hãi trốn chạy bởi nhà ai ai cũng có bữa cỗ “giết sâu bọ”.

Vào sáng sủa sớm, với hoa quả đầu mùa: đào mịn lông tơ; mận đầy đủ mùi chua ngọt; chuối ta béo mạp; dưa hấu vấp ngã dọc như những cái thuyền long sơn son mịn cát, óng ánh như lấn tinh; dứa còn nguyên loại mũ miện xanh rì óng bạc, nhưng mẫu lòng nó rubi tươi khêu gợi. Và tất nhiên không thể thiếu hụt món rượu nếp.

*

Trẻ em được thiết kế thủ tục “giết sâu bọ” tự sớm tinh mơ, ngay khi còn ngồi trên giường, rồi rửa phương diện mũi, thuộc cấp xong bước đầu nhuộm móng tay móng chân, đeo chỉ ngũ sắc. Em gái đến tuổi xâu lỗ tai cũng chọn thời buổi này mà xâu.

Nhiều bạn còn cài đặt bùa chỉ đeo mang lại trẻ nhỏ. Bùa thường được kết bởi chỉ ngũ sắc gồm hình hoa sen, quả đào, trái ớt… lại may áo lụa đem lại các cửa chùa, cửa ngõ tĩnh in lốt vẽ bùa rồi mặc đến trẻ, tất cả ý trừ ma tà cho những em bé xíu khỏi quấy khóc.

Giữa trưa hôm ấy thì các gia đình làm cỗ bái gia tiên, rồi đi hái lá mùng năm. Tục hái lá thuốc mùng 5 cũng ban đầu từ giờ Ngọ, đó là giờ có dương khí tốt nhất có thể trong cả năm. Lá cây cối được thu hái trong giờ đó có tính năng chữa bệnh dịch rất tốt, tốt nhất là các chứng ngoại cảm, những chứng âm hư.

Người ta hái bất kỳ loại lá gì tất cả sẵn trong vườn, vào vùng, miễn sao đủ trăm loại, nhiều ít ko kể, duy nhất là lá ích mẫu, lá cối xay, lá vối, ngải cứu, sả, tử tô, khiếp giới, lá tre, lá bưởi, cam, chanh, quýt, mít, muỗm, hành, tỏi, gừng, chè, ổi, trầu không, sài đất, sống đời, ý trung nhân công anh, sen, vông, lạc tiên, nhọ nồi… đem về ủ rồi rửa sạch phơi khô, để sau đem nấu nước uống. Dân gian nhận định rằng uống thế thì lành.

Lại có khá nhiều người đi đem lá ngải cứu, năm làm sao thì kết hình con thú nǎm ấy như năm Tý thì kết nhỏ chuột, năm Sửu kết nhỏ trâu, năm dần kết nhỏ hổ… treo trung tâm cửa, để trừ ngũ quỷ và sau này ai bao gồm bệnh đau bụng thì sử dụng làm thuốc dung nhan uống.

*

Theo dân gian, rượu nếp được ăn ngay trong lúc vừa tỉnh dậy thì khôn xiết hiệu nghiệm. Rượu này hầu hết là xôi còn nguyên phân tử được cách xử lý lên men, nói một cách khác là “cái”. Tín đồ dân hay sử dụng các một số loại gạo nếp trắng và nếp cẩm vật dụng thành xôi, để nguội rồi rắc men, ủ trong ba ngày. Thúng xôi ủ được bỏ lên trên một chiếc chậu, hứng rước nước rượu nhằm khi ăn, trộn cùng với cái, chế tạo vị ngọt, cay rất giản đơn chịu. Người già, con em mình đều rất có thể ăn một số loại rượu này.

Phụ nữ tại những vùng quê miền Bắc phần lớn đều biết ủ rượu nếp loại và thường tranh thủ dịp này ủ rượu nhằm mang dạo phố phường bán dạo. Có người chỉ trong một buổi sáng bán tốt đến cả 10 chậu nếp cẩm.

Cơm rượu miền Trung

Cơm rượu được làm từ phương thức lên men cổ truyền. Đây là món tráng miệng, lại giúp dễ dàng tiêu hóa yêu cầu đã được nhiều gia đình khu vực miền trung tự bào chế trong bữa ăn. Quanh đó ra, cơm trắng rượu nếp khu vực miền trung thường được đổ khuôn khá phức tạp và có hình dáng vuông vức rất bắt mắt và hấp dẫn.

*

Banh tro

Bánh tro cũng biến món nạp năng lượng truyền thống trong đợt Tết Đoan Ngọ của tín đồ Việt. Món bánh này quan trọng đặc biệt rất phổ biến ở phái mạnh Trung bộ và miền nam bộ Việt Nam. Bánh tro có rất nhiều tên khác nhau như bánh ú, bánh gio và bánh âm… còn có vài phát triển thành thể khác nhau theo ngôn ngữ địa phương. Người ta làm cho bánh bởi gạo sẽ ngâm trường đoản cú nước tro được đốt bởi củi các loại cây khô xuất xắc rơm, gói trong lá chuối. Bánh tro dễ ăn, dễ dàng tiêu có tác dụng mát ruột, thường dùng kèm đường hoặc mật.

Món vịt

Ở miền Bắc, thời buổi này các mái ấm gia đình thường làm các món ăn uống từ vịt. Bởi vì vậy dường như các chợ ở miền bắc bộ và Bắc Trung cỗ vào đầy đủ ngày trước cùng trong tết Đoan Ngọ thường xuyên rất rộn ràng việc giao thương gia cầm.

Ngoài ra, vì chưng tiết trời đầu tháng năm âm kế hoạch thường hết sức nắng nóng, dễ dàng sinh các bệnh nhiệt độ trong người. Vì chưng vậy món chè hạt sen, hoặc trà đỗ black nấu cùng với bột sắn dây cũng khá được nhiều mái ấm gia đình lựa chọn để tráng miệng trong ngày tết này.

Đường Tân (tổng hợp)